За тоа колку костенот е препознатлив и важен за локалното население кое гравитира на Шар Планина и за тоа како костенот се одгледувал и собирал, пишувме во втората медиумска содржина во рамките на медиумската информативна кампања. Активноста се спроведува во рамките на проектот „Одржливо користење на природните ресурси на Кораб – Коритник, Шара и Албанските Алпи, спроведуван од ЦНВП Северна Македонија, финансиски поддржан од ПОНТ. Целта на оваа медиумска содржина е да се согледа значењето на костенот за шарпланинските села и локалното население, во минатото и денес.
Ако ги прашате луѓето кои потекнуваат од шарпланинските села од подрачјето познато како Подгор од Лешок па се до Јажинце, што е нивен препознатлив знак без двоумење ќе кажат – тоа е костенот. Особено богати шуми со костенови дрвја се околу Јелошник, Брезно и Варвара, па слободно може да се каже дека на некој начин костенот е тамошен нивен бренд.
Иако сите се согласни дека во минатото костените, повеќе ги имало и многу се береле, сепак и понатаму овој плод е важен дел од нивните животни навики на кој му се посветува и значаен дел од времето.
Секое семејство имало костенова корија
Во Брезно, разговаравме со Трифун Дојчиновски, 76 годишник, еден од ретките луѓе во ова место кој постојано живее заедно со сопругата. Неговото семејство, вели Трифун, на шест места околу селото има шуми или парцели со костенови дрвја. Со овој пример тој ни доловува колку многу биле мештаните посветени на собирањето костени, со оглед дека шумските предели во овие села се токму препознатливи со костенови дрвја, за разлика од други места каде шумите се борови или имаат даб. Така некако костенот претставува бренд на овие села.
„Од Брезно кон Теарце целата шума, сè е под костени. Така е и лево и десно од селото. Секоја куќа, секое семејство има свое место со костени, своја шума или корија како што овде ние ги нарекуваме. Секое дрво си има сајбија (н.з сопственик). Имало и селски дрвја и вакафски, на црквата. Со тони се береле и луѓето имале по некој денар од тоа. Јас паметам сме собирале речиси два тона костени. Порано кога се живеело во селово без струја и со костенот се купувало други работи“, ни раскажува Трифун Дојчиноски.
Периодот на берба на костените е од после првите 10 дена во октомври па се до почетокот на ноември или до Митровден или период од околу еден месец. Тогаш во селото било уште повеќе раздвижено и сите биле посветени на бербата на костени.
„Имаше народ се береле многу костени. Јас паметам како дете, дека 480 жители имало Брезно околу 1955-60 година, бевме 18 првачиња до четврто одделение. Имаше полјак, не смеело да одиш во туѓ имот за да земеш од костените. Дете мало ако украде, нема што да му прави ќе дојде дома полјакот, ќе ја земе секирата или вршникот, мора да се плати нешто. Имаше ред, се потсети соговорникот.
За толку значи костенот во подгорските села во Јелошник ни раскажа и Драгана Тасевска. И таму секоја куќа си има своја корија со костени. Таа не е родум од Јелошник, но таму се омажила во 1973 година. Од тогаш, веќе 51 година или половина век таа вели едноставно живее со костенот. Секоја есен семејството е посветено на собирањето на костеновите плодови.
„Јас одам со синот заедно цел месец седиме во Јелошник. Јас сум во пензија, а синот зема одмор за да можеме цел месец да работиме и да ги собереме костените. Порано сме береле од два до три тона. Сега едвај береме до еден тон. Не се чукаат дрвјата, туку самите паѓаат костените. Мора да падне па да го собереш. Како што зрее и паѓа костенот, па е потребно секојдневно да се помине на истото место. Сега нормално, зависи од годината, дали е сушна или врнежлива, тоа сè зависи од атмосферата, сега е многу жешко послабо ќе има, вели Драгана Тасевска.
И живописното село Варвара е познато по тоа дека има многу костенови дрвја во околната шума. Миле Серафимовски е еден од најголемите оптимисти кој верува дека костенот уште повеќе може да биде препознатлив знак на овие подгорски села на Шар Планина. Тој вели дека е потребно што повеќе луѓе да се посветат на бербата на овој плод затоа што фактички нема одржување. Само треба да се биде во есенскиот период на самото место. Тој секоја есен ги собира костените и ги охрабрува и другите истото да го прават.
„Порано селото наше живеело, береле дрва и вишокот дрва ќе го продадат или разменат за нешто друго. Со костени, секоја фамилија од два тона подолу сигурно не била. Од два до пет тона костен береле фамилиите. Во есен кога ќе се собере костенот, после имаш „месо“ се кажувало. Костенот бил една од основните ствари од кое што живеело селото. Ние сме биле 11 внуци и сите сме собирале костени. Со време фамилиите се намалија и затоа не работиме сега. Син ми и ќерка ми, на пример, не ни знаат каде се костените. А јас овде имам овде три хектари земја“, раскажува 65 годишниот Миле.
Чување на костенот со папрат
Сите соговорници ни раскажаа за специфичниот но и едноставен начин на чување на костените во минатото. По бербата во раната есен, костените требало да останат свежи се до зимата, до православните празници Бадник и Божиќ, кога традиционално се јаделе и поставувале на празничните трпези. Исто така, испечен или сварен костен во зима заедно со чаша вино, претставува еден големо задоволство, велат луѓето од Брезно, Варвара и Јелошник.
„Правевме „рупа“, во земја се копаше дупка, се ставаше папрат, па ред костени и пак папрат. Така костенот се наоѓаше во една природна средина и се спречува да се исуши и да останува свеж. Преку папратот нема да прими многу вода, вели Миле од Варвара.
„Костенот ако не се заштити нема да издржи многу и ќе се расипе, ќе скапе. Кога живееле во селото тука ги чувале во селото и поздрави биле бидејќи тој воздух и градскиот не е истиот. Сега повеќе ги ставаме во фрижидер, па така остануваат убави за јадење, раскажува Драгана од Јелошник.
Топлите јунски денови оваа година, според Миле Серафимовски,овозможија цветот на костенот да „поживее“ и да цвета подолго, па имало поголема прилика пчелите да соберат повеќе полен. Тој очекува оваа година поради таквата прилика и состојба да има богат род на костеновиот мед.
Соговорниците велат дека собраниот костен освен за јадење, се продава и на трговци кои го носат во Италија за преработка.
„Минатата година откупот беше 60 денари од килограм за ситни, а крупни по 100-150 на пазар се продаваа, кажува Трифун од Брезно.
Во научен труд на професорот од шумарски факултет, проф. д-р Кирил Сотировски, се вели дека по процесирањето на костенот, доспева на пазарот во најразлични облици. До купувачите стигнуваат како традиционални свежо печени костени или пак сушени костени. Разните обработки со употреба на технологија овозможуваат костенот од шарпланинските села низ светските меридијани да стигне и како костеново брашно, боја, пијалоци, козметика и лекови.
Костените носат повеќе придобивки за луѓето. Богати со сложени јаглехидрати, диетални влакна и есенцијални минерали како калиум и магнезиум. Тие даваат енергија. Се смета дека содржат здрави масти, кои можат се важни за намалување на нивото на холестерол и подобрување на циркулацијата на крвта. Имаат антиоксиданси, како што се витамин Ц и па го зајакнуваат имунолошкиот систем.
Луѓето кои ги поседуваат овие родни дрвја имаат голема предодреденост и прилики да користат значајно природно богатство односно култура, за која не ни е потребен поголем труд во одгледувањето. На нив останува да вложат малку труд во периодот кога се најзрели и погодниза собирање и да ги уживаат сите придобивки кои костените ги имаат за луѓето.
автор: Александар Самарџиев
фотографии: Александар Самарџиев, Миле Серафимовски и веб-портал pixabay.com
Поддршката на ЦНВП за производство на оваа медиумска содржина не претставува одобрување на содржината која ги одразува само гледиштата на авторите и ЦНВП не може да биде одговорен за било каква употреба што може да се направи на информациите содржани во неа